Categorieën
Mensen

Oliver Sacks: zijn leven en inzichten

Wat gaat er om in iemand die weet dat hij waarschijnlijk nog maar kort te leven heeft? Nadat Oliver Sacks (9 juli 1933 – 30 augustus 2015) in december 2014 te horen kreeg dat de kanker waarvan hij dacht genezen te zijn, was uitgezaaid, besloot hij het beste te maken van de tijd die hem nog restte. Hij koos ervoor zijn resterende tijd te besteden aan de mensen die hem lief waren en aan zijn schrijfwerk.

Op 14 augustus 2015 publiceerde Oliver Sacks in de New York Times het essay Sabbath waarin hij terugkijkt op de essentie van zijn lange leven en de rol daarin van de viering van de sabbat, de joodse rustdag.

De jeugd van Oliver Sachs

Omslag van Oliver Sachs' boek 'Onderweg'.
De autobiografie Onderweg van Oliver Sachs (bol.com)

In dit essay vertelde Sachs dat zijn beide joods-orthodoxe ouders elke week trouw de sabbatsdag vierden. Op die dag was het bijvoorbeeld niet toegestaan om te werken, auto te rijden, telefoneren of zelfs maar het licht aan te doen. Aangezien zijn ouders allebei arts waren, moesten deze op dit punt wel wat schipperen: zo moesten ze wel per telefoon bereikbaar blijven voor het geval patiënten hen nodig hadden.

Het gezin Sacks woonde in een betrekkelijk orthodox-joodse gemeenschap in Cricklewood in het noordwesten van Londen. Elke vrijdagmiddag maakte zijn moeder gefillte Fisch en andere lekkernijen voor de sabbat klaar. En kort voor het vallen van de avond stak ze de rituele kaarsen aan en mompelde ze een gebed. Iedereen trok voor het avondeten schone sabbatskleren aan. Zij vader hief dan zijn zilveren wijnkelk op en ging voor in het zingen van het dankgebed.

Zaterdags ging het gezin naar de synagoge. De jonge Oliver begreep niets van het Hebreeuws in het gebedenboek, maar hij hield van de klanken van de oude middeleeuwse gebeden die door een zeer muzikale voorzanger werden gezongen. Verder stond de sabbat voor een groot deel in het teken van familiebezoek.

In en na de Tweede Wereldoorlog emigreerden veel joden uit zijn omgeving naar Israël, Australië of de Verenigde Staten. In 1950 vertrok de oudste broer van Oliver Sacks naar Australië. Vanwege de emigraties, maar ook omdat een aantal joden zich assimileerde en voor een andere levensstijl koos, werd de synagoge werd alsmaar leger en leger.

In 1946 zong Oliver Sachs voor zijn bar mitswa (viering van de religieuze meerderjarigheid aan het eind van het dertiende levensjaar van een joodse jongen), maar dat was voor hem het einde van de formele joodse rituelen. Langzamerhand nam hij afstand van het geloof en de gewoonten van zijn ouders.

Het kwam pas tot een breuk toen zijn vader hem op zijn achttiende dwong om toe te geven dat hij van jongens hield. Oliver zei: ‘Ik heb niets gedaan, het is alleen maar een gevoel, maar vertel het niet aan moeder, want zij zal er niet mee overweg kunnen.’ Zijn vader vertelde het toch. Toen zijn moeder de volgende ochtend met een blik vol afgrijzen naar beneden kwam, schreeuwde ze tegen hem: ‘Je bent me een gruwel. Ik wou dat je nooit was geboren.’ Vermoedelijk dacht ze, zo denkt Oliver Sachs aan wat er in Leviticus over mannenliefde staat geschreven.

Als neuroloog werkzaam in de Verenigde Staten

Nadat Oliver Sacks in 1960 zijn artsenbul had gehaald, emigreerde hij naar de Verenigde Staten. Daar smachtte hij naar het vinden van ‘zin’ van zijn leven. Uiteindelijk vond hij in Mount Carmel, een ziekenhuis voor chronische patiënten zijn roeping. Hij gaf veel om zijn (neurologische) patiënten en besloot hun nagenoeg onbekende, bijna onvoorstelbare verhalen kenbaar te maken aan het grote publiek en aan zijn collega’s.

Over zijn tijd met patiënten schreef hij de bestseller Awakenings in het Nederlands vertaald als over mensen die dankzij het feit dat zij het medicijn L-dopa toegediend kregen, tijdelijk ontwaakten uit hun coma die ze tientallen jaren eerder hadden opgelopen opgelopen tijdens de beruchte slaapziekte-epidemie in het begin van de twintigste eeuw.

Oliver Sacks en Robert John Aumann

In december 2005 kreeg zijn neef Robert John Aumann de Nobelprijs voor de economie. Om de prijs in ontvangst te nemen, ging deze naar Stockholm met zijn gezin inclusief kleinkinderen en allemaal moesten ze kosjere borden, bestek en voeding hebben en speciale gelegenheidskleding.

Nog dezelfde maand moest Oliver Sach geopereerd worden aan kanker in een oog. Robert Aumann kwam hem in het ziekenhuis opzoeken. Hij vertelde Sachs dat de vredigheid en de afwezigheid van aardse beslommeringen van de sabbat voor hem zo belangrijk was dat hij de Nobelprijs zou hebben geweigerd als hij daarvoor op zaterdag naar Stockholm voor de uitreiking had moeten reizen.

Oliver Sacks en de 100e verjaardag van Marjorie Kenyon

Sachs had nog een opmerkelijk familielid. In het voorjaar van 2014 hoorde hij dat zijn nicht Marjorie Kenyon, een arts die tot haar 98e jaar op medisch terrein werkzaam was geweest, en die in Jeruzalem woonde, terminaal was. Hij belde haar op om afscheid van haar te nemen. Ze meldde echter dat ze nog niet van plan was om te overlijden en nodigde hem uit voor haar 100e verjaardag op 18 juni 2014. ‘Natuurlijk’, antwoordde Oliver Sachs en zo gebeurde het. Hij was enigszins benauwd om samen met zijn levenspartner Billy zijn religieus orthodoxe familie te ontmoeten, omdat hij dacht aan de harde woorden die zijn moeder ooit tegen hem had gezegd. Echter, ook Billy werd hartelijk ontvangen in Jeruzalem. En samen met Billy werd hij uitgenodigd om met Robert Aumann het sabbatsmaal te vieren. Oliver Sachs voelde de vrede van de sabbat, van een stilgezette wereld, van een tijd buiten de tijd.

Oliver Sacks koos voor openhartigheid over zijn leven

In december 2014 had hij zijn memoires On the move (in het Nederlands vertaald als Onderweg)  bij zijn uitgever ingeleverd. Enkele dagen later hoorde hij dat de kanker waaraan hij negen jaar eerder was geopereerd, naar het indertijd leek met succes, was uitgezaaid. Nu was voor hem de tijd gekomen om openhartig te worden over zijn seksualiteit.

In februari 2015 besloot hij om net zo open te zijn over zijn kanker en zijn naderende dood. Hij schreef zijn essay My Own Life voor de New York Times terwijl hij in het ziekenhuis lag. In juli 2015 schreef hij voor dezelfde krant nog een essay: My Periodic Table. Daarin beschrijft hij zijn liefde voor de fysieke kosmos en de elementen.

Hij merkte dat zijn gedachten steeds meer gingen over wat er wordt bedoeld met het leven van een goed leven dat de moeite waard is en over het krijgen van een gevoel van vrede met zichzelf. Zijn laatste zin van dit essay luidde: ‘Mijn gedachten gaan in de richting van de sabbat, de dag van de rust, de zevende dag van de week en misschien ook wel de zevende dag van iemands leven, wanneer men kan voelen dat het werk erop zit en men met een goede geweten kan rusten.’

Op 30 augustus 2015 overleed Oliver Sacks thuis in New York. Hij werd 82-jaar oud.

Dossier mensen

Dit artikel maakt deel uit van het dossier mensen. In dit dossier vind je een overzicht met alle artikelen over het leven van bijzondere mensen.

Bronnen en verder lezen

Categorieën
Online cursussen Psychologie

Bespreking MOOC-cursus Resilience (veerkracht): over stressmanagement en welbevinden

Op de site EdX.org kun je een Engelstalige online MOOC-cursus over ‘Resilience’ (letterlijk ‘veerkracht’) volgen. De complete titel van die cursus luidt: ‘Becoming a resilient person: the science of stressmanagement and promoting wellbeing’. De cursusleider is dr. Clay Cook. Hij is verbonden aan het College of Education aan de University of Washington.

Het doel van deze MOOC-cursus is dat je erin leert om een veerkrachtig persoon te worden. Je krijgt praktische instrumenten aangereikt die je herstellingsvermogen en de kwaliteit van je leven kunnen vergroten.

In de inleiding legt Clay Cook uit dat ‘resilience’ deels betrekking heeft op het vermogen dat je na een moeilijke situatie als een bal die naar de grond is geworpen, weer opveert. Het beeld van die opverende bal, komt in de loop van de cursus van acht weken telkens weer terug.

Opbouw van de MOOC-cursus over veerkracht

Tekening van een menselijk hoofd met daarop tekst met onder meer de woorden Personality, Conscience, Imagination, Reason, Fancy en Understanding (Bron van illustratie: Gutenberg.org)
‘Ken uzelve.’ Denk aan aspecten als persoonlijkheid, geweten, verbeeldingskracht, rede, voorkeuren en inzichten

Elke week van deze cursus bestudeer je een les die uit een aantal video’s bestaat, beantwoord je de keuzevragen bij die les en maak je enkele opdrachten die bedoeld zijn ter vergroting van je herstellingsvermogen.

Elke cursusweek borduurt voort op een vorige cursusweek, maar telkens staat een bepaald aspect van het vergroten van je veerkracht centraal.

In elke les leer je over een bepaalde vaardigheid, gewoonte of gewoontevorming waarvan wetenschappelijk bewezen is dat die, los van andere factoren, je algemene welbevinden en veerkracht vergroten.

Les 1. Inleiding tot stress en veerkracht

In de eerste week leer je over het belang van een goede veerkracht. Je krijgt een beeld van wat er komt kijken bij het verminderen van stress en het optimaliseren van je effectiviteit en het vergroten van je levensvreugde.

Les 2. Ontdek wat voor jou het belangrijkste in je leven is

In week twee ga je ontdekken wat in jouw leven de belangrijkste waarden zijn, hoe je die voor jezelf helder krijgt en hoe je die in je leven inpast en eraan vasthoudt. In wezen gaat het om de mens te zijn die je wilt zijn.

Les 3. Leer mindfulness toe te passen

In de derde week leer je wat mindfulness is en hoe je deze toepast. Dankzij mindfulness  ga je op een bewustere manier waarnemen en dat helpt je om je lot in eigen handen te nemen en jezelf van onproductieve gedachten en gevoelens te bevrijden. Op die manier kun je, zonder klem te zitten in het verleden of de toekomst,  zo effectief mogelijk in het heden leven,

Les 4. Leer selectieve aandacht te besteden aan het positieve

In tegenstelling tot wat velen denken, zijn wij mensen geen hulpeloze slachtoffers van onze aandacht. Als mens kun je doelbewust kiezen om selectief aandacht aan de meer positieve aspecten van ons leven te besteden.

Wanneer je dat doet,  ga je je beter voelen, positiever denken en je ook positiever gedragen. Dit heeft allerlei gunstige effecten op de kwaliteit van je leven.

Les 5. Hoe ga je om met sterk negatieve emoties en hoe ontwikkel je positieve emoties?

Sterk negatieve emoties leiden soms tot gedrag waarvan je mogelijk later spijt hebt. Hoe kun je op een constructievere manier omgaan met dergelijke emoties?

Positieve emoties daarentegen zijn wat het leven de moeite waard maakt. Op welke manier kun je die zo essentiële positieve emoties ontwikkelen?

Les 6: Wat zijn therapeutische keuzes van levensstijl en hoe pas je die toe voor een betere lichamelijke en geestelijke gezondheid?

In de zesde lesweek krijg je informatie over therapeutische leefstijlkeuzes. Dit zijn eenvoudige en praktische keuzemogelijkheden die bijdragen aan je algemene lichamelijke en geestelijke welzijn.

Les 7: Hoe kun je zinvolle contacten met andere mensen leggen? Over sociale steun, mentorschap en rolmodellen

In week 7 leer je welke vier vormen van relaties je veerkracht en welbevinden helpen vergroten. Dit zijn sociale steun, mentorschap, het verrichten van goede daden voor anderen en het ontdekken van geschikte rolmodellen.

Les 8: Conclusie

Week 8 bevat een samenvatting van de lessen van de eerdere weken. Je gaat een specifieke roadmap maken voor je veerkracht in de toekomst. Op die manier zorg je ervoor dat je niet alleen een veerkrachtig persoon wordt, maar dat ook blijft.

Algemene informatie over de MOOC-cursus Resilience

Het bekijken van de video’s die bij elke week van deze MOOC-cursus horen, kost je in totaal ongeveer een uur per week. Als je het huiswerk van de online toetsen en andere opdrachten meerekent, ben je gemiddeld zo’n twee tot drie uur per week met deze cursus bezig. Verder heb je geen studieboeken of ander lesmateriaal nodig.

Bij deze MOOC-cursus hoort een discussieforum dat dienst doet als een soort virtuele community. Daarin kun je je ideeën met andere mensen delen en feedback krijgen van je studiegenoten.

MOOC-cursussen worden doorgaans enkele keren per jaar gegeven. Op dit moment is de zoekfunctie op de EdX site nog beperkt. Je vindt deze cursus opgesomd in het overzicht van de categorie Humanities op EdX.

Dossier MOOC (online cursussen met open access)

Dit artikel maakt deel uit van het dossier MOOC (online cursussen met open access).

Dossier psychologie

Dit artikel maakt deel uit van het dossier psychologie. Tot dit dossier behoort ook onder meer het artikel over de psychologie van de handtas.

Categorieën
Mensen Vitaal en actief

Waaraan dankte Alice Herz haar zeer lange leven?

Pianiste en concentratiekamp-overlevende Alice Herz (1903-2014) had een uitgesproken mening over een aantal zaken en wist dat met een bijzonder gevoel voor humor tot uiting te brengen. Ook toen ze al ver over de honderd was. Ze had een groot optimisme en ze hechtte veel waarde aan werk en discipline. En ze zorgde ervoor dat ze zowel geestelijk als lichamelijk actief bleef. Verder was haar voedingspatroon opmerkelijk. En er was meer dat haar een uniek gevoel van wellness gaf, ondanks alles wat ze door de Tweede Wereldoorlog had moeten doormaken…

Wat vond Alice Herz belangrijk in het het leven?

tekening van muziekbalk tegen een blauwe lucht
Muziek is even ongrijpbaar als een regenboog.

Optimisme

Toen haar in 2006 (bijna acht jaar voor haar overlijden als honderdtienjarige op 23 februari 2014) werd gevraagd naar het geheim van haar zeer lange leven, antwoordde ze: ‘In een woord: optimisme. Ik kijk naar het goede.’ Volgens haar is het de keus van elk mens om naar het goede of het slechte te kijken. Deze visie hielp haar mede het concentratiekamp te overleven.

Ze geloofde vurig in de waarde van een optimistische levenshouding. Volgens haar ging optimisme samen met een ontspannen lichaam.

Pessimisme daarentegen laat je lichaam zich op een onnatuurlijke manier gedragen, zo vond Alice Herz. Haar tweelingzus Mariana (‘Mizzi’), die reeds in 1974 in Jeruzalem overleed, was in haar ogen buitengewoon begaafd, maar verschrikkelijk pessimistisch. En dat terwijl ze dezelfde vader en moeder en dezelfde opvoeding kreeg.

Werk en discipline

Alice Herz-Sommer hield van werk. ‘Werk is de beste uitvinding, de beste.’ Ze bleef dan ook tot op zeer hoge leeftijd lesgeven in het pianospel. Toen ze 106 jaar oud was, speelde ze elke ochtend van tien tot een uur piano. Op haar 110e jaar vertelde ze dat ze nog elke dag twee uur lang piano studeerde.

Omslag van het boek De pianiste van Theresiënstadt
De pianiste van Theresiënstadt (bol.com)

Pianospelen was voor haar ook een vorm van discipline. Dankzij het studeren op de piano vond ze troost in de muziek en wist ze de verdrietige gebeurtenissen in haar leven te boven te komen. Ze geloofde dat het een mens gelukkig maakt om iets te doen te hebben, want het ergste wat er is, is verveling. ‘Verveling is gevaarlijk.’

Hedendaagse ontwikkelingen en moderne gemakken

Ze hield de moderne ontwikkelingen bij en wist de moderne gemakken te waarderen. Daarbij had ze een geweldig gevoel voor humor. Zo vertelde ze eens: ‘Wat ik op hoge leeftijd heb geleerd, is dankbaar te zijn dat we een mooi leven hebben. Er is elektriciteit, auto’s, telegraaf, telefoon en internet. We hebben ook de hele dag warm water. We leven als koningen.’

De prachtige wereld van schoonheid en wonderen

Boekomslag met foto van Alice Herz-Sommer in haar jonge jaren
Etudes van troost (bol.com)

Alice Herz-Sommer geloofde ook dat ze zo oud was geworden omdat ze naar de mooie dingen van het leven keek. Ze geloofde dat de wereld prachtig was, buitengewoon prachtig vol schoonheid en wonderen. ‘Onze hersens, het geheugen, hoe werkt dat? Om niet te spreken van kunst en muziek… Het is een wonder.’

In haar ogen waardeert een mens dat soort dingen meer, naarmate je ouder wordt. Jonge mensen nemen dingen vaak voor vanzelfsprekend. Pas als je zeer oud wordt, ga je de schoonheid van het leven beseffen. Ouderen begrijpen de natuur beter. Als je ouder bent, heb je herinneringen en kun je de dingen beter waarderen. ‘Je bent voor alles dankbaar. Voor alles.’

Muziek was haar wereld en dankzij die muziek voelde zij zich de allerrijkste mens. En ze beschouwde zichzelf als een van de gelukkigste levende mensen ter wereld.

Levenslang willen blijven leren

Om haar hoofd scherp en helder te houden, bezocht ze drie maal per week de University of the Third Age, een soort hoger onderwijs voor ouderen. Daar studeerde ze geschiedenis, filosofie en de geschiedenis van het jodendom. Dit deed ze tot ze ongeveer 106 jaar was. Toen moest ze daarmee stoppen vanwege problemen met haar rug.

Lichamelijke activiteit tot op zeer hoge leeftijd

Alice Herz speelde niet alleen elke dag urenlang gedisciplineerd piano tot aan het eind van haar leven, maar tot haar 97e jaar ging ze elke dag zwemmen in een zwembad in de buurt.

Toen ze 106 jaar was, vertelde dat ze veel met ‘verschrikkelijke pijn’ liep, maar dat het na een minuut of twintig een stuk beter werd. Ze geloofde dat zitten of liggen ongezond was.

Ze was een doorzetter in een groot aantal opzichten. Toen op een gegeven moment twee vingers te onwillig waren om piano te spelen, bedacht ze een methode om met acht vingers te kunnen spelen en paste de vingerzetting aan. Zo kon ze doorgaan met haar dagelijkse drie en later twee uur pianostudie per dag.

Voeding

Op een vraag naar haar voedingsinzichten antwoordde ze dat het haar verstandig leek om niet veel te eten, maar ook om géén honger te hebben. Zelf at ze al dertig jaar hetzelfde: vis of kip en veel groente. En goede soep. Dat was alles. Ze dronk geen thee, koffie of alcohol, maar beperkte zich tot heet water.

Over hoge ouderdom

Toen haar eens gevraagd werd naar haar gedachten over zeer hoge ouderdom, vertelde ze als eerste dat al haar familie en vrienden allang waren overleden. Ze had nog nooit iemand van boven de honderd jaar ontmoet. In haar jeugd werd iemand van zestig reeds als oud beschouwd.

Over het oud zijn, vertelde ze toen: ‘Iedereen wil een hoge leeftijd bereiken, maar oud zijn, is in wezen de hele tijd sukkelen. Het lichaam heeft geen weerstand meer tegen ziekte.’ Toch was ze tot vrijwel op het laatst van haar leven betrekkelijk gezond: ze kon zelfstandig overeind komen en wandelen, en bijvoorbeeld thee zetten voor haar gasten, de telefoon beantwoorden, boeken lezen en van muziek genieten.

Toen haar werd gevraagd of ze bang was voor de dood, antwoordde ze: ‘Nee, helemaal niet. Nee, ik was een goed mens. Ik heb mensen geholpen. Ik werd liefgehad. Ik heb een goed gevoel.’

Boeken en documentaires over het leven Alice Herz-Sommer

Het lange en opmerkelijke leven van Alice Herz-Sommer was onderwerp van een groot aantal interviews in internationale bladen. Bovendien was zij een inspiratiebron voor schrijvers en filmmakers.

Boekomslag van 'A Garden of Eden in Hell' met een afbeelding van een jonge vrouw en de barakken van een concentratiekamp
A Garden of Eden in Hell: where a mother’s Love triumphed over the Nazis (bol.com)

Een van de biografieën over haar leven is: A Garden of Eden in Hell (oorspronkelijk gepubliceerd in 2007; later opnieuw uitgegeven onder de titel Alice’s Piano geschreven door Melissa Müller en Reinhard Piechocki). Dit boek is in het Nederlands uitgegeven als Etudes van troost.

Een andere biografie is: A Century of Wisdom: Lessons From the Life of Alice Herz-Sommer, the World’s Oldest Living Holocaust Survivor. Deze biografie is van de hand van Caroline Stoessinger en verscheen in 2012. Dit boek is in het Nederlands vertaald onder de titel De pianiste van Theresiënstadt

Ze kwam ook voor in een aantal documentaires. Zo had de BBC toen ze 106 jaar was, een televisiedocumentaire over haar gemaakt: Alice Sommer Herz at 106: Everything Is a Present. Ook was zij de hoofdpersoon in de The Lady in Number 6: Music Saved My Life een filmisch portret van Malcolm Clarke. Een week na haar overlijden op 23 februari 2014 werd die documentaire bekroond met een Oscar.

Meer artikelen over het leven van Alice Herz

Over Alice Herz verschenen onder andere ook de volgende artikelen:

Bronnen

Voor dit artikel is een groot aantal bronnen gebruikt.

*Alice Herz-Sommer werd geboren als Alice Herz. Na haar huwelijk met Leopold Sommer, zette ze de naam van haar echtgenoot achter de hare. Ze werd ook bekend als Alice Sommer.

Categorieën
Mensen

Alice Herz’ (1903-2014) opmerkelijke kijk op het leven

Hoe kun je na het overleven van een concentratiekamp en het verliezen van je moeder en je echtgenoot, en een groot deel van de rest van je familie en van je vrienden een optimistische kijk op de wereld hebben?  Pianiste Alice Herz-Sommer *(1903-2014) slaagde daarin grotendeels door haar houvast aan de muziek. Uiteindelijk bereikte ze de leeftijd van honderdtien jaar. Tot vrijwel op het laatst van haar leven bleef ze dagelijks pianospelen en stond ze geregeld journalisten te woord.

Zij was een vrouw die ondanks de zware tegenslagen die ze in haar leven te verwerken kreeg een uniek gevoel van wellness wist te ontwikkelen. Haar positieve levenshouding kwam onder meer in het volgende tot uitdrukking.

‘De mensen worden allemaal half goed en half slecht geboren.’

Boekomslag met foto van Alice Herz-Sommer in haar jonge jaren
Etudes van troost

In een vraaggesprek onthulde ze eens haar gedachte over de mensheid: ‘We zijn allemaal hetzelfde. Goed en slecht.’ En in een ander interview vertelde ze dat de geschiedenis bestaat uit oorlogen, oorlogen en nog eens oorlogen. En dat het ermee begint dat iedereen, iedereen, half goed en half slecht wordt geboren. En dat in sommige situaties het slechte eruit komt en in andere het goede. Volgens haar had het kwade altijd al bestaan en zou dit altijd blijven bestaan. Ze was ervan overtuigd dat het deel is van het menselijk leven.

Het geloof als uitvinding van mensen en symbool van hoop

Ze geloofde dat mensen daarom religie hebben uitgevonden. Haar ouders, haar echtgenoot en zijzelf waren niet-religieus. Ze waren Joods vanwege hun afstamming, niet vanwege een religie. In een interview voor Haaretz zei ze eens: ‘Ik heb geen religie nodig. Ik begrijp dat als we in een verschrikkelijke situatie zitten, we hoop nodig hebben. Voor mij is religie een symbool van hoop. Het helpt, deze hoop. Ik ben bekend met religie, maar zelfs in de donkerste tijden heb ik nooit geloofd.’

Herz’ inzichten over Joden en jodendom

Alice Herz zag zichzelf als een Jood zonder religie. Ze was opgegroeid in een gezin dat Joods zonder religie was en dat geheel was geassimileerd. Men was er trots op om de Duitse literatuur en muziek als eigen te beschouwen. Het was voor haar het verleden ‘Einstein, Mendelssohn, Mahler, Spinoza’ dat de Joden kenmerkt. En de nadruk op een goede opleiding voor de kinderen. ‘Iedereen moet arts worden. De beste artsen, wetenschappers en schrijvers zijn Joden.’

Zij vond Joden behulpzaam en gul. En met een lachje meldde ze: ‘Maar niet altijd even eenvoudig om me te leven.’ Wat haar in het bijzonder Joods maakte, was ook het Joodse gevoel voor humor. En het gevoel voor familiezin. Ze dacht dat Joden veel meer op het gezin en de familie waren gericht dan anderen. De Engelsen daarentegen brachten in haar ogen hun tijd door met hun honden.

Herz’ inzichten over Duitsers en Duitse componisten

Omslag van het boek De pianiste van Theresiënstadt
De pianiste van Theresiënstadt

Alice Herz maakte ondanks wat haar en haar familie en vrienden tijdens de Tweede Wereldoorlog was aangedaan geen onderscheid tussen Duitse muziek en andere muziek. Opvallend is nog dat ze de antisemitische Richard Wagner beschouwde als ‘een van de grootste muzikale genieën in de geschiedenis’. Maar haar favoriete componist was Beethoven.

Opmerkelijk is dat ze geen haat tegen de Duitsers koesterde. Ze had hen nooit gehaat en ze zou hen nooit haten. Wat ze hadden gedaan, was verschrikkelijk, maar was Alexander de Grote ook maar een haar beter? Ze beschouwde Hitler als een ‘madman’, dus als een gek.

In 1962 woonde ze het Eichmann-proces in Jeruzalem bij. Adolf Eichmann was een van de hoofdverantwoordelijken voor de massamoord op de Joden in de Tweede Wereldoorlog. Ze voelde slechts medelijden met hem en met het hele Duitse volk. ‘Het is een geweldig volk, niet slechter dan andere volken.’

Herz’ inzichten over Engeland en de Engelsen

Ze voelde zich helemaal thuis in Engeland, omdat de Engelsen ‘zo beleefd zijn en deze beleefdheid niet oppervlakkig is.’ Ze vond hen ook vrolijk en behulpzaam en ze bewonderde de Engelse humor die zij in de grond als een vorm van afstandelijkheid zag. In haar ogen observeerden de Engelsen het leven en bleven daarbij altijd stoïcijns. Daarom hield ze van hen. En aan het slechte weer in Londen was ze gewend geraakt.

‘Als je aardig bent tegen anderen, zijn zij dat ook tegen jou.’

Ze wist wel van de slechte dingen die er gebeurde, maar ze keek alleen naar de goede dingen. Ze geloofde ook dat wie geeft, zal ontvangen. En dat als je aardig bent tegen anderen, zij dat ook tegen jou zijn.

Soms is het moeilijk te beseffen dat deze vrouw haar moeder en man aan het nazi-regime verloor en dat ze zelf met haar zoontje ternauwernood twee jaar concentratiekamp Theresienstadt wist te overleven. Ook op zeer hoge leeftijd had ze, merkwaardig genoeg, geen gevoelens van wraakzucht bitterheid over wat haar en haar familie en vrienden in de Tweede Wereldoorlog was aangedaan. Dergelijke gevoelens waren haar onbekend. Haar levensmotto was: ‘Niet treuren, maar begrijpen’.

Lees verder.

Meer artikelen over het leven van Alice Herz

Over Alice Herz verschenen  onder andere ook de volgende artikelen:

Bronnen

Voor dit artikel is een groot aantal bronnen gebruikt.

*Alice Herz-Sommer werd geboren als Alice Herz. Na haar huwelijk met Leopold Sommer, zette ze de naam van haar echtgenoot achter de hare. Ze werd ook bekend als Alice Sommer.

Categorieën
Mensen

Alice Herz (1903-2014): favoriete gespreksonderwerpen in interviews

Pianiste Alice Herz-Sommer* werd niet alleen bekend als de pianiste die het concentratiekamp Theresienstadt overleefde, maar ook omdat ze in de 110 jaren van haar leven optimistisch naar het leven bleef kijken en geen wrok koesterde over wat haar en haar directe familie en vrienden was aangedaan.

In de loop van de jaren hebben journalisten van over de hele wereld uitgebreide interviews met haar gehouden. Vaak in de eerste plaats omdat ze de oudste overlevende van de Holocaust was en vanwege haar opmerkelijke inzichten in de mensheid.

De drie belangrijkste dingen in het leven volgens Alice Herz

Ze vertelde graag over wat zij zag als de drie belangrijkste dingen in het leven, in elk geval voor haar eigen leven en als haar persoonlijke religie. Dat waren:

  • de liefde van een moeder voor haar kind, wat zij als basis van alles beschouwde,
  • de natuur, die zij zo mooi vond, en
  • muziek.

Over muziek zei ze eens: ‘Muziek is het grootste wonder van de mensheid. Vanaf de allereerste noot komt men in een hogere, andere wereld terecht, en zo was het toen we in het getto speelden of luisterden.’

Alice Herz over pianospel en haar geliefde componisten

Boekomslag met foto van Alice Herz-Sommer in haar jonge jaren
Etudes van troost (bol.com)

In haar gesprekken met haar bezoekers sprak Alice Herz verder graag over haar favoriete componisten. In haar jonge jaren was dat Schumann. En natuurlijk Chopin en Schubert. Tegen het eind van haar leven was dat Beethoven.

Maar ze begon haar dagelijkse pianostudie met een uur studeren op de preludes van Bach (die ze alle 48 kende). Ze kende alle 48 preludes, niet de fuga’s, want die vond ze erg moeilijk.

Daarna werkte ze aan de rest van haar repertoire met stukken van Schubert, Beethoven, Smetana, Dvořák enzovoorts. Dit deed ze om ze niet te vergeten.

Ze speelde in een stijl die reeds lange tijd in de vergetelheid was geraakt, namelijk de stijl van de Oostenrijkse Artur Schnabel, een van haar oude docenten. Ze vond hem geen aardig mens, omdat hij erg aan geld hechtte. Haar eigen opvatting luidde: ‘Geld is praktisch, maar je moet er niet voor leven.’

Over de in Polen geboren Chopin was ze van mening dat diens muziek niet moest worden gespeeld met een romantisch Frans timbre, ook al woonde en componeerde hij vanaf zijn 21e jaar  in Parijs, maar als  Slavische muziek.

Over de Tsjechische componist Dvořák meldde ze dat ze hem als een van de grote muziekgenieën beschouwde. En ze zei: ‘Vanwege Dvořák zal het Tsjechische volk honderden, duizenden jaren voortbestaan!’

Over het overleven van de Tweede Wereldoorlog en het leven erna

Omslag van het boek De pianiste van Theresiënstadt
De pianiste van Theresiënstadt (bol.com)

Verder sprak ze in de interviews in de laatste jaren van haar leven veel over haar Joodse achtergrond en geschiedenis. Opvallend genoeg zonder enige bitterheid.

De vraag van journalisten was vaak hoe ze kans had gezien het concentratiekamp Theresienstadt en andere gruwelen van de Tweede Wereldoorlog had weten te overleven en daarna weer haar ‘gewone’ leven had kunnen hervatten. Haar antwoord kwam neer op: temperament. Ze geloofde dat haar optimisme en discipline de doorslaggevende factoren waren die haar al die tijd in leven hadden gehouden.

Tijdens de oorlog had ze geleerd om haar verlossing in de kunst te vinden. En die ervaring paste ze ook toe in vredestijd. Ze vond rijke mensen ‘belachelijk’ , vertelde ooit in een van haar latere interviews terwijl ze er luid bij lachte. ‘Ze denken dat ze alles hebben, maar ze hebben niets! Wij die het getto hebben overleefd, weten wat lijden is. En de muziek die ons uit dat lijden tilde, maakt ons rijker dan de rijkste mens!’

Lees verder.

Meer artikelen over Alice Herz

Over het leven van Alice Herz verschenen onder andere ook de volgende artikelen:

Bronnen

Voor dit artikel is een groot aantal bronnen gebruikt.

*Alice Herz-Sommer werd geboren als Alice Herz. Na haar huwelijk met Leopold Sommer, zette ze de naam van haar echtgenoot achter de hare. Ze werd ook bekend als Alice Sommer.