mrt 102014
 

Alice Herz-Sommer (1903-2014) werd 110 jaar oud. Zij geloofde hartstochtelijk in de kracht van muziek om de meest zware tijden te kunnen overleven. Hoe verging het haar toen de nazi’s het huidige Tsjechië waar zij woonde, bezetten? Wat hield haar op de been?

1939. Het begin van de Duitse bezetting van Oostenrijk-Hongarije

Er veranderde veel in het leven van Alice Herz-Sommer toen de nazi’s in 1939 het toenmalige Oostenrijk-Hongarije en daarmee ook haar woonplaats Praag bezetten.

Toen de bezetting van de nazi’s op handen was, vluchtten verscheidene familieleden en vrienden naar Palestina.

Tot degenen die tijdig wegvluchtten, behoorden ook Alice’ tweelingzus Mariana, haar oudere zus Irma, haar zwager Felix Weltsch en hun huisvriend Max Brod. Zij vertrokken met de laatste trein die op 14 maart 1939 naar Roemenië reed. Het was de dag voordat de Duitsers het land bezetten. Vanuit Roemenië reisde de groep verder naar Palestina.

Het gezin Herz-Sommer bleef in Praag, zodat Alice kon zorgen voor haar oude frêle moeder die weduwe was.

Het gezin Sommer in het bezette Praag

Er brak voor de achtergebleven Joden een zeer harde en donkere tijd aan. Veel van hen raakten hun baan kwijt. Bijna alles was voor hen verboden. De Joden mochten dagelijks slechts laat in de middag een half uur winkelen. Tegen die tijd waren de winkels doorgaans al leeg. Het was een tijd van honger lijden.

Verder mochten ze niet meer met de tram mee of het park in. Ook het theater, concertzalen en zwembaden waren voor de verboden. Verder mochten ze geen juwelen, contant geld of telefoons bezitten. De nazi’s pakten alles van hen af.

Sinds de bezetting door de nazi’s mochten de Joden niet meer voor publiek optreden of meedoen aan muziekconcoursen. Alice, die indertijd al een internationale reputatie in Europa met haar pianoconcerten had opgebouwd, ging zich toen concentreren op het geven van pianolessen.

Maar toen het lesgeven aan niet-Joodse leerlingen werd verboden, raakte ze bijna al haar pianoleerlingen kwijt.

Veel Joodse families moesten hun woningen verlaten en werden bij anderen ondergebracht. De familie Sommer was zo gelukkig dat ze niet naar het ghetto hoefden, maar in hun huis mochten blijven.

Alice vond het heerlijk om moeder te zijn en dat verzachtte die moeilijke tijd. Voor haarzelf was het moeilijkste dat ze de gele ster moest dragen. Op straat durfden haar beste niet-Joodse vrienden haar niet meer aan te kijken.

1942. De moeder van Alice Herz moest op transport naar het concentratiekamp Theresienstadt

In 1942 moest haar 72- of 73-jarige zieke moeder Sophie naar het deportatiecentrum in Praag. Ze mocht niet meer dan een rugzak meenemen. Alice begeleidde haar moeder naar het deportatiecentrum en bleef tot op het laatst mogelijke moment bij haar.

Vanuit het deportatiecentrum werd haar moeder eerst gedeporteerd naar Theresienstadt en enkele maanden overgebracht naar het vernietigingskamp Treblinka waar ze om het leven kwam. Nog aan het eind van Alice’ eigen leven wist ze niet hoe en wanneer haar moeder was overleden.

In die tijd wisten de Joden al dat ze op een gegeven moment op transport gesteld zouden worden. Toen al beseften ze dat dit waarschijnlijk het einde van hun leven zou betekenen.

Dat moeten wegbrengen van haar moeder beschouwde Alice als het dieptepunt in haar leven. Voor haar was de band tussen een moeder en haar kind iets bijzonders. Ze hield heel veel van haar moeder.

Toen ze van het deportatiecentrum op weg naar huis ging, moest ze midden op straat stoppen om naar een innerlijke stem te luisteren: “Van nu af aan kan alleen jij jezelf helpen. Niemand kan je helpen, je echtgenoot niet, je kleine kind niet, en de dokter niet.”

Het bestuderen van de 27 Études van Chopin om te kunnen overleven

Op dat moment wist ze dat ze de 27 Études van Frédéric Chopin moest spelen. Deze études vormen voor elke pianist een zeer grote uitdaging. Ze rende naar huis en vanaf dat moment studeerde ze er dagelijks uren en uren achtereen op. Soms wel acht uur per dag. Daarmee ging ze door totdat het gezin een oproep kreeg voor het concentratiekamp Theresienstadt.

Deze technisch zeer uitdagende pianowerken zijn doordrenkt van een emotionele bezieling. Het instuderen ervan bood haar niet alleen een welkome afleiding in die barre tijden, maar vooral ook een geestelijke reddingslijn.

In een interview in  2010 zei Alice Herz-Sommer: ‘Ik dacht dat als ik ze leerde spelen, ze mijn leven zouden redden.’

En dat was ook zo. Tot kort voor haar dood op 110-jarige leeftijd studeerde ze dagelijks urenlang muziek.

Lees verder.

Dossiers leven en muziek algemeen

Dit artikel maakt deel uit van de dossiers  leven en muziek algemeen.

Over Alice Herz verschenen ook onder andere de volgende artikelen:

Bronnen

Voor dit artikel is een groot aantal bronnen gebruikt.